° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° °

° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° °

ZBIGNIEW (ZBYCHU) KAJA*

Mój Ojciec urodził się w 1924 roku w Poznaniu. W  Poznaniu mieszkał, pracował, zmarł w 1983 w wieku 59 lat, za wcześnie. Wystawa berlińska przywołuje Go, za późno. Zbyt wielu Jego przyjaciół już odeszło, notatek pozostawił mało, publikacji jeszcze mniej a ja tak wiele zapomniałem. Gdy ktoś umiera to jakby spłonęła cała biblioteka.

° ° °

Pamiętam kilka obrazów... w dzieciństwie jeszcze, siedząc na Jego kolanach maluję zygzaki, którym On domalowuje dwie-trzy kreski i magicznie zamienia bazgroł w graficzny znak, śmieszny rysunek zwierzaka, roślinki, ludzika.  Pamiętam jak bawiliśmy się na ulicy poznańskiego Łazarza i Ojciec skacząc ze stopni złamał nogę, bardzo imponowały mi malunki na gipsie jakie sobie wyczarowywał. Pamiętam Go pochylonego nad stołem kreślarskim z zsuniętymi na koniec nosa ciężkimi okularami. Pamiętam Jego mały pokój-pracownię gdzie obawiałem się wejść by Mu nie przeszkadzać w pracy: fioletowa zasłona, dwa stoły, boki zastawione szafami "kowalskiego" po brzegi wypełnionymi stertami papierzysk, jedna wolna ściana do wieszania ostatnich prac, w kącie łóżko, nad łóżkiem, pod łóżkiem rulony plakatów, wszędzie książki i wszędzie dzwonki, które zbierał, w kącie wędki i wiosła do pontonu, ostre światło jarzeniówki i wielka plama po rozlanym czerwonym tuszu, który mu wylałem dzieckiem będąc. Miał tu nieskazitelny porządek pomimo nieprawdopodobnej ilości papierów spiętrzonych w teczkach, ryzach, skoroszytach, to był właściwie magazyn ścinków, wycinków i farb, mnóstwo kolorowych farb, niczym kwiatów w ogrodzie. Na stole wszystko pedantycznie równo poukładane: pędzle w kubkach, rylce drzeworytnicze w puszkach, ołówki, kredki, gumki w metalowych pudełkach i zawsze rozłożona biała kartka a obok w narożniku wielki słój z czystą wodą do maczania pędzli. Do słoika tego przychodziły pić nasze koty, nieraz pozostawiając Mu chryzantemy łap na rozłożonym obok rysunku. Pod stołem zaś było ulubione  miejsce Jego ukochanego psa Tima, wielkiego czarnego przytulnego leniucha. Tego pokoju już nie ma. Natomiast, gdy tylko Ojciec opuścił swe sanktuarium-pracownię stawał się potwornym bałaganiarzem. Kuchnia po Jego pichceniu wyglądała jak pobojowisko. Mógł się obejść niemalże bez wszystkiego ale nie bez pomidorów. Zupę pomidorową gotował sobie niemalże codziennie, choćby kubeczek. Aby zdobyć koncentrat pomidorowy na zimę w owych czasach niedostatków, zmuszał wszystkich domowników do stania w gigantycznych nieraz kolejkach. Lubił jeść - obficie i tłusto. I niestety,  popić też. Z  postury, mówiąc delikatnie, był krągły. Pamiętam, gdy malował zawsze w tle szemrało radio. Lubił ów potok słów poprzeplatanych muzyką. Miał swoje ulubione piosenki, nie najlepsze trzeba przyznać, w tym jedną lubił za odważny tekst, okropną. Chyba jej słów nie dosłyszał, bo był święcie przekonany, że brzmi: "mały  biały pies bez łap". Nucił to bez końca i był bardzo zdziwiony, gdy wreszcie ktoś mu uświadomił, że pies jest tylko bez łat. Lubił tworzyć korzystając z  nożyczek. Rach-ciach, ciął, przycinał, niekiedy nawet zapominał się i niszczył piękne książki za co obrywało mu się tęgo w domu. Kiedyś jeden z gości patrzył jak Ojciec tworzył coś w swym wycinankowym stylu i kierowany pewną zazdrością  westchnął: " tak sobie tniesz i tniesz a pieniążki Ci lecą i lecą a ja musze pracować by zarobić". Był niezwykle pracowity i gdy wspominam, to zawsze widzę Go albo malującego albo leżącego, przykutego chorobą do łóżka. Pamiętam jak będąc w szpitalu zadzwonił i konspiracyjnym szeptem poprosił bym, nic Matce nie mówiąc, przyjechał do szpitala,  teraz, natychmiast, a w czasach tamtejszych dostać się na oddział poza godzinami przyjęć było niełatwo i  gdy spanikowany, że coś Mu się stało, sforsowałem wszystkie przeszkody, cichutko, zawstydzony, poprosił o wymianę baterii w radiu. Świetnie trafił, ja też nie umiałem i do dzisiaj nie potrafię ale On zawsze się tego wstydził. Nawet żarówki w Jego lampie do pracy musiała wymieniać Mu Matka. Większy zestaw śrubek był dla Niego tylko i wyłącznie inspiracją do stworzenia jakieś makiety lub rzeźbiarskiego kolażu. W najśliczniejszym wykorzystał spłuczkę, której brak przez jakiś czas bardzo nam doskwierał. Syrenki, naszego samochodu,  nigdy nie nauczył się prowadzić. Może dlatego, że lubił być wożony. Z Matką włóczyli się po całej Polsce, z namiotem w bagażniku i tysiącem potrzebnych i  niepotrzebnych  rzeczy. Wyznawali zasadę, albo luksus albo dzicz i natura, a że na luksus na ogół nie było nas stać lądowaliśmy w głuszy, obowiązkowo bez prądu. Jeszcze jako studenci często bywali z Matką w leśniczówce Pranie. Później zakochali się w Wielkopolsce, w nowotomyskich lasach i okolicach Brdy. Ojciec jeśli nie malował lub nie rysował, to w rękach miał zawsze wędkę  a my mieliśmy na obiad liny i szczupaki.

° ° °

Zawodowo był związany z agencją wydawniczą, początkowo  WAG a później  KAW, której był kierownikiem. Krótko wykładał na poznańskiej ASP i na UAM ale nie przepadał za dydaktyką. Epizodycznie pracował też jako doradca ministerialny d/s grafik. Zawsze jednak przedkładał pracownie nad gabinety. Stąd też, do dzisiaj spotykam w teatrach i drukarniach starych pracowników, którzy dobrze Go pamiętając, wspominają nie tylko wspólne prace ale i żarty. Przywołują Jego obraz niezrównanego gawędziarza i wzbudzającego szacunek fachowca, był pracoholikiem. Mówią mi, że pomimo niezliczonych osobistych kłopotów żartował, tryskał humorem i często z dystansem kpił z siebie. Miło tego słuchać, tym bardziej, że ja już Go takiego nie pamiętam. Mnie widok Ojca umierającego latami, cierpiącego, zmęczonego chorobą wyparł inne wspomnienia. Umierał 10 lat.

W Poznaniu był znany i ceniony ale szybko o Nim zapomniano. Nie publikował i  nie dokumentował swej twórczości. Może dlatego, tak mi się wydaje, że sam nie do końca  zdawał sobie sprawę jaki talent w Nim drzemał.  Nie potrafiąc odmawiać rozmienił swój talent na drobne. Twórczość Jego, tak różnorodna, rozproszyła się i właściwie nie sposób ustalić wszystkiego co zrobił. Większość projektów była nawet nie podpisana. Krąg Jego najbliższych to ludzie nie związani ze sztuką - rodzina, Dembscy, Karpiele, Morrysonowie. Przyjaźnił się też z kilkoma, często bywającymi u nas plakacistami. Z Janem Lenicą, który Poznań opuścił wcześnie, z Antonim Rzyskim - przyjacielem domu, z Julianem Pałką. Z Pałką zrealizował nawet kilka wspólnych projektów ale gdy  ten w 1954  na swoim plakacie "Hamlet" użył liternictwo skopiowane z powstałego wcześniej filmowego plakatu Ojca ("Hamlet", 1950), Ojciec zamiast walczyć z plagiatem o prawo autorskie, zerwał tylko z nim kontakty.

° ° °

Ojciec próbował swych sił w wielu formach. Zbyt wielu. Szkoda, że nie skupił się na wybranych. Był bardzo dobrym kolorystą. Był też scenografem teatralnym, zajmował się wystawiennictwem kilkakrotnie przygotowując polskie pawilony na targi i expo ale przede wszystkim zajmował się grafiką użytkową i edytorską. To lubił najbardziej. Projektował znaki graficzne, kroje czcionek, znaczki, banknoty, ilustracje i okładki do książek i programów teatralnych. Projektował wyśmienite exlibrisy, miniaturowe arcydziełka, w których kodował cechy właściciela książki. Dzisiaj zestaw Jego exlibrisów to właściwie galeria najważniejszych poznaniaków z tego czasu. Wśród nich odkryty przez Ojca tramwajarz malarz-samouk Zygmunt  Warczygłowa, którego karierą także się zajął. Dużo, dużo tego, za dużo. Gdzieś rozmienił się. I w tym natłoku trudno dostrzec Jego świetne szkice tuszem z Turcji, collage z Samarkandy czy rysunki znad Warty i Brdy. Tworzył teatralne linoryty i chyba jeszcze lepsze drzeworyty. Jako jeden z pierwszych zaczął używać technik fotograwiury do prac artystycznych.
Teraz, gdy przeglądam Jego prace, uderzają mnie cechy bardzo dla Ojca twórczości charakterystyczne - nonszalancja z jaką traktował swój talent a jednocześnie  rzetelność wykonywania swego fachu. Może dlatego właśnie najbardziej spełnił się w plakacie.

° ° °

Ojciec najbardziej był znany i uznany dzięki  plakatom. To był plakacista z krwi i kości, świetny liternik, graficzny w spojrzeniu, skrótowy w myśleniu a przy tym świetny rysownik. Umiał łączyć zwięzłą informację z możliwie łatwym do zapamiętania  prostym językiem obrazu. Potrafił całą treść zawrzeć w jednym znaku. Jest autorem ponad trzystu plakatów, dokładnie ilu nie wiadomo, wciąż są jeszcze archiwizowane. W większości politycznych i teatralnych. Pozostały zapiski Matki, która starała się ogarnąć całą Jego twórczość. Po Jej śmierci spis tego co zostało w domu, w Poznaniu prowadzą mozolnie wnuki Dominika i Mateusz, a we Wrocławiu ja. Zapewne jest jeszcze mnóstwo nie odkrytych prac Ojca, których śladów trzeba szukać w publikacjach, recenzjach, wydawnictwach i  w osobistych notatkach pozostawionych w chaosie. Zagłębianie się w Jego przeszłości jest wzruszającym doświadczeniem. Pamiętam, gdy Ojciec tworzył plakat a oryginały były wówczas wykonywane w skali 1:1,  zawsze w pewnym momencie brał lornetkę i odwracał ją aby zobaczyć jak plakat będzie wyglądał z daleka, na ulicy. Zawsze też mi powtarzał, gdy już studiowałem malarstwo, że trzeba wyjść z pokoju i wrócić jak obcy aby zobaczyć co się schrzaniło.
Plakat przyniósł Mu sukces bardzo szybko. PWSSP (Wydział Grafiki) ukończył w 1953 roku a już rok później odbierał swą pierwszą I nagrodę za plakat na Ogólnopolskiej Wystawie Plakatu. Był jednym z twórców odnoszącej triumfy polskiej szkoły plakatu. Najbardziej znanym, cenionym i wielokrotnie wyróżnianym Jego plakatem w Polsce i za granicą jest plakat oświęcimski "Nigdy więcej" z  1955 roku i jego druga  wersja  "Pamiętamy" z  1962. Moim zaś najbardziej ulubionym Jego plakatem jest "Cyganeria" z 1966 roku z Opery Poznańskiej. Do tej pory udało mi się doliczyć 28 wystaw indywidualnych i ponad 40 zbiorowych w kraju i za granicą m.in.: Niemcy, ZSRR, Korea, Turcja, Indie, Chiny, Węgry, Dania, Norwegia, Szwecja, Jugosławia, Belgia, Holandia, Włochy i Francja. W 1985 roku, w  Poznańskim Arsenale była Jego pierwsza pośmiertna wystawa prezentująca przekrój całej twórczość. Wystawiono na niej ponad tysiąc prac: ponad 200 plakatów, obrazy, grafiki, rysunki, exlibrisy, projekty, szkice, obwoluty a nawet nasz ulubiony serwis do kawy w diabelskie wzory malowany. Obecnie największy zbiór Jego prac, głównie plakatów, posiada Muzeum Narodowe w Poznaniu. Najwyższy czas by ocalić Go od zapomnienia.
Ryszard Kaja - syn

* Wspomnienia przygotowano z okazji wystawy plakatów mego Ojca w Galerii Plakatu Polskiego "Pigasus" w Berlinie, sierpień 2010.
Pomysł przygotowania wystawy w takiej formie podsunął Krzysztof Dydo z krakowskiej Galerii Plakatu. Dużą pomoc w jej przygotowaniu okazali właściciele Galerii Plakatu Polskiego "Pigasus" z Berlina Asia i Mariusz Bednarscy, którzy zainteresowali się pracami mego Ojca, to wzruszające. Swój pewien udział ma też Mateusz Kaja, wnuk, mój bratanek, który nie zdążył Dziadka poznać. Najwięcej jednak trudu i serca w zrealizowanie tej wystawy włożył Leszek Jamrozik. Wszystkim najserdeczniej dziękuję.
Ryszard Kaja

° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° ° °